Archiwum Państwowe w Szczecinie

Osadnictwo polskie na Pomorzu Zachodnim po 1945 roku

Lekcja przeznaczona dla klas VII-VIII szkoły podstawowej, czas trwania 2 x 45 minut

1.  Cele lekcji:

Uczeń:

• poznaje różne rodzaje źródeł historycznych i pozyskuje z nich informacje,
• odpowiada na pytania dotyczące tekstu źródłowego,
• selekcjonuje przedstawione informacje i przedstawia chronologicznie wydarzenia omawianego okresu,
• tworzy krótką wypowiedź o wydarzeniu historycznym, posługując się pozyskanymi na lekcji informacjami i poznanymi pojęciami,
• potrafi podsumować omawiane wydarzenia w kontekście przyczynowo-skutkowym
• wyjaśnia: okoliczności w jakich przybyli na Pomorze Zachodnie pierwsi osadnicy (koniec II wojny światowej, zmiana granic RP), przyczyny podejmowania decyzji o osiedleniu na ziemiach zachodnich (zmiana granic-utrata Kresów wschodnich, zniszczenie – np. Warszawy i przeludnienie ziem dawnej RP-zwłaszcza wieś, utrata rodziny, szukanie pracy, ziemi – awans społeczny)
• wymienia podstawowe grupy terytorialne osadników (tzw. repatrianci – Kresy, przesiedleńcy, reemigranci, zdemobilizowani żołnierze, osoby opuszczające obozy pracy, koncentracyjne i jenieckie) oraz instytucje odpowiedzialne za procesy migracyjne (Państwowy Urząd Repatriacyjny - PUR)
• opisuje: zastaną rzeczywistość (zniszczenia wojenne; wyższy stan rozwoju gospodarczego – maszyny rolnicze, murowane domy, elektryczność, przemysł, gospodarka morska; niemczyzna – pozostali na tych ziemiach Niemcy, niemieckie nazwy, napisy), zadania stojące przed osadnikami i polską administracją (odbudowa, tworzenie polskich urzędów, instytucji, szkół, bibliotek, wysiedlenie Niemców, uruchomienie przedsiębiorstw, handlu i usług, zagospodarowanie wsi, aprowizacja – zaopatrzenie w podstawowe produkty, nadawanie polskich nazw, adaptacja, integracja społeczeństwa), panujące nastroje (nadzieje na lepszą przyszłość, ale też niepewność, poczucie obcości)
• wymienia najważniejsze wydarzenia związane z osadnictwem Polaków po II wojnie światowej: porozumienie PKWN z republikami radzieckimi (ukraińską, białoruską i litewską) o przesiedleniach (09.1944), powstanie PUR (7.10.1944), tworzenie polskiej administracji po przejściu frontu (03-04.1945), zakończenie II wojny światowej (8.05.1945), ostateczne przejęcie Szczecina (5.07.1945), umowa o przesiedleniach między Tymczasowym Rządem Jedności Narodowej a rządem ZSRR (6.07.1945), konferencja poczdamska (2.08.1945), umowa graniczna między RP a ZSRR (16.08.1945), ustalenie przebiegu granicy na zachód od Szczecina (Schwerin, 21.09.1945)

2.  Metody:                                                            

• elementy wykładu na temat okoliczności i skutków zakończenia II wojny światowej oraz osadnictwa,
• praca ze środkiem dydaktycznym – różne rodzaje źródeł archiwalnych (do wyboru przez nauczyciela): mapa z nowo wyznaczoną granicą Polski (Załącznik nr 6), wspomnienia – pierwszego prezydenta Szczecina Piotra Zaremby (Załącznik nr 1) i pierwszych osadników, dotyczące okoliczności przybycia (Załącznik nr 2), organizacji życia (Załącznik nr 3), tworzenia szkół (Załącznik nr 4) oraz odbudowy (Załącznik nr 5); artykuły prasowe (Załącznik nr 4), plakaty i afisze-odezwy kierowane do osadników (Załącznik nr 7 - patrz wykaz źródeł), materiał fotograficzny (Załącznik nr 8 - patrz wykaz źródeł). Dodatkowe informacje o wybranych źródłach znajdują się w Galerii.
• praca w grupach, 
• burza mózgów.

3.  Przebieg lekcji

3.1.   Nawiązanie – nadbudowa wiedzy, sprawdzenie wiedzy uczniów – kilka pytań związanych z tematyką (przykładowo):

• W jakich latach toczyła się II wojna światowa?
• Jakie były skutki II wojny światowej dla Polski i naszej części Europy.

Nauczyciel przedstawia uczniom, iż w trakcie lekcji dowiedzą się o okolicznościach przyłączenia Ziem Zachodnich do Polski po zakończeniu II wojny światowej, o początkach polskiego osadnictwa i najważniejszych w tym czasie wydarzeniach, a także skąd możemy czerpać wiedzę na ten temat.

3.2.   Wprowadzenie nowego materiału:

Nauczyciel opowiada o okolicznościach i skutkach zakończenia II wojny światowej dla Polski i Europy, w tym o wyznaczeniu nowych granic państwa (utrata Kresów wschodnich) i przyłączeniu Ziem Zachodnich oraz związanych z tym zadaniach, takich jak: przejęcie administracji, tworzenie polskich instytucji, organizacja osadnictwa polskiego i wysiedlenie Niemców, tworzenie polskich szkół, odbudowa przedsiębiorstw. Do tego celu wykorzystuje wybrane przez siebie zestawy źródeł (wymienione w pkt. 2 Metody) – w formie wydruku lub prezentacji (wyświetlenia) kopii cyfrowych.

3.3.   Zadania

Zadanie 1 Przejęcie Pomorza Zachodniego i osadnictwo polskie (załączniki: 1-3, 5-6)

- Nauczyciel rozdaje zestawy źródeł – wspomnienia pionierów, artykuły prasowe oraz mapę. Uczniowie analizują przedstawiony materiał indywidualnie lub w grupach. Tworzą chronologię, a następnie przygotowują odpowiedzi na postawione wcześniej pytania.

Przykładowe pytania dotyczące treści tekstów:

• Jakie były najważniejsze zadania polskiej administracji?
• Skąd i w jakich okolicznościach Polacy przyjeżdżali na Pomorze Zachodnie?
• Jakie przeżycia i doświadczenia wieźli ze sobą?
• Jakie mieli nadzieje, a jakie obawy?
• Jakie zadania stanęły przed przybywającymi tu Polakami?
• Z jakimi trudnościami się spotkali?
• Jakie instytucje czy dziedziny życia były niezbędne w pierwszych powojennych miesiącach i dlaczego?

Pytania do dyskusji i przemyśleń:

• Które ze wspomnień pionierów utkwiło Ci najbardziej w pamięci i dlaczego?
• Które z poznanych źródeł historycznych zainteresowało Cię tematem osadnictwa i dlaczego?
• Jakie wydarzenia były według Ciebie najważniejsze dla przybywających na Ziemie Zachodnie Polaków?

- Uczniowie prezentują swoje odpowiedzi, wspólna dyskusja, możliwość zadania pytań, a następnie wspólnie zapisują w punktach omówione zagadnienia.

- Nauczyciel opowiada o okolicznościach osadnictwa, osadnikach i zastanej przez nich rzeczywistości oraz najważniejszych zadaniach polskiej administracji w pierwszych miesiącach powojennych.

Zadanie 2 Tworzenie polskiej oświaty (załącznik nr 4)

- Nauczyciel rozdaje zestawy źródeł – wspomnienia pionierów polskiej oświaty na Pomorzu Zachodnim oraz artykuły prasowe. Uczniowie analizują przedstawiony materiał indywidualnie lub w grupach, a następnie przygotowują odpowiedzi na postawione wcześniej pytania.

Przykładowe pytania dotyczące treści tekstów:

• Kto był organizatorem polskich szkół?
• Jakie trudności musieli pokonać pierwsi nauczyciele i uczniowie?
• Jakie uczucia towarzyszyły otwieraniu pierwszych polskich szkół?
• Jakie zadania stawiano przed szkołą?

Pytania do dyskusji i przemyśleń:

• Które ze wspomnień pionierów oświaty utkwiło Ci najbardziej w pamięci i dlaczego?
• Które z poznanych źródeł zainteresowało Cię tematem organizacji i dlaczego?
• Czym różniła się szkoła w pierwszych latach powojennych od obecnej?
• Co było Twoim zdaniem kluczowe w organizacji polskiego szkolnictwa po II wojnie światowej?

- Uczniowie prezentują swoje odpowiedzi, wspólna dyskusja, możliwość zadania pytań, a następnie wspólnie zapisują w punktach omówione zagadnienia.

- Nauczyciel opowiada o okolicznościach tworzenia polskiej oświaty, trudnościach, potrzebach, a także zadaniach ówczesnej szkoły.

Zadanie 3 Plakaty i afisze (załącznik nr 7)

- Nauczyciel rozdaje zestawy źródeł ikonograficznych – plakaty i afisze. Uczniowie analizują przedstawiony materiał indywidualnie lub w grupach. Ustalają chronologię (o ile to możliwe), a następnie przygotowują odpowiedzi na postawione wcześniej pytania.

Przykładowe pytania:

• Jaki jest to rodzaj źródła – dokument, afisz, plakat?
• Który element najbardziej przykuwa uwagę?
• Do kogo te źródło jest skierowane?
• Jaki jest jego cel?

Pytania do dyskusji i przemyśleń:

• Jakie Twoim zdaniem skutki przyniosła publikacja tego źródła i czy odniosło ono zamierzony skutek?

- Uczniowie prezentują swoje odpowiedzi, wspólna dyskusja, możliwość zadania pytań, a następnie wspólnie zapisują w punktach omówione zagadnienia.

- Nauczyciel opowiada o rodzajach źródeł ikonograficznych, okolicznościach ich powstawania, zamierzonych celach i skutkach. Wyjaśnia także mechanizmy działania propagandy oraz jej główne hasła: pokonanie niemieckiego imperializmu, powrót na ziemie zachodnie i ich słowiańska przeszłość, budowa nowej Polski, sojusz ze Związkiem Radzieckim.

Zadanie 4 Fotografie (załącznik nr 8)

- Nauczyciel rozdaje zestawy źródeł fotograficznych. Uczniowie analizują przedstawiony materiał indywidualnie lub w grupach, a następnie przygotowują odpowiedzi na postawione wcześniej pytania.

Przykładowe pytania:

• Co przedstawia załączona fotografia?
• Co robią osoby widoczne na zdjęciu?
• Wymień charakterystyczne elementy: ubiory, symbolika, narzędzia itp.
• Czy rozpoznajesz jakieś miejsca, obiekty w Szczecinie?
• W jakich okolicznościach wykonano fotografię?
• Jakie znaczenie miało wydarzenie pokazane na fotografii?
• Jaki mógł być cel wykonania tej fotografii?

Pytania do dyskusji i przemyśleń:

• Jak zmieniło się miasto na przestrzeni minionych ośmiu dekad?
• Czym różnią się fotografie z końca lat 40. XX wieku od współczesnych?

- Uczniowie prezentują swoje odpowiedzi, wspólna dyskusja, możliwość zadania pytań, a następnie wspólnie zapisują w punktach omówione zagadnienia.

- Nauczyciel opowiada o wydarzeniach, które pokazano na fotografiach: tworzenie polskich instytucji i urzędów, osadnictwo, odbudowa zniszczeń.

4.  Podsumowanie

- Nauczyciel zadaje uczniom pytania dotyczące poznanych źródeł oraz wydarzeń 1945 roku w Szczecinie i na Pomorzu Zachodnim.

Przykładowe pytania:

• Z jakiego źródła mogliśmy dowiedzieć się jak przebiegała granica Polski po II wojnie światowej?
• Skąd wiemy, że Szczecinianie cieszyli się z powodu utworzenia pierwszej polskiej szkoły mieście?
• Z jakich źródeł mogliśmy się dowiedzieć, jak wyglądał Szczecin zaraz po wojnie).

- Następnie wywołuje „burzę mózgów” na temat źródeł, które mogą znaleźć w swoich domach, wskazując również jako źródło opowieści bliskich (babci, dziadka, czy innych krewnych), rodzinne fotografie, pamiętniki, pamiątki. Zachęca również dzieci do rozmów z bliskimi, zapytania o to, kiedy znalazła się na tych terenach ich rodzina, skąd przyjechali, co pamiętają albo co najczęściej wspominali ich bliscy z pierwszych powojennych dni.

- Uczniowie zapisują swoje pomysły co do źródeł, które można znaleźć w archiwum, a które w domu na rozdanych wcześniej karteczkach i przyklejają je do tablicy, a nauczyciel odczytuje je albo prezentują je ustnie po kolei, a nauczyciel zapisuje je na tablicy interaktywnej.

 

Wykaz źródeł:

Załączniki nr 1-5 – wspomnienia osadników

1. Piotr Zaremba, Wspomnienia prezydenta Szczecina 1945-1950, Poznań 1980.
2. Z nadodrzańskiej ziemi: Wspomnienia Szczecinian, oprac. T. Białecki, Poznań 1974.
3. Tryptyk szczeciński, oprac. Mariusz Czarniecki, Szczecin 1985.
4. Archiwum Państwowe w Szczecinie, Zbiór relacji i wspomnień

Załącznik nr 6 – Mapa przebiegu granicy państwowej na odcinku Świnoujście-Gryfino, ustalonej 21.09.1945 w Schwerinie (z zasobu Archiwum Państwowego w Szczecinie)

Załącznik nr 7 - plakaty i afisze (z zasobu Archiwum Państwowego w Szczecinie)

1. Notatka o wciągnięciu polskiej flagi na gmach Urzędu Wojewódzkiego, 30 kwietnia 1945 r.
2. Afisz „Szczecin jest polski”, 7 lipca 1945 r.
3. Afisz „Uwaga Repatrianci!”, lipiec 1945 r.
4. Plakat „Na Zachodzie ziemie czekają!”, 1945 r. 
5. Afisz – odezwa skierowana do Polaków powracających z Niemiec, 1945 r.
6. Afisz „Święto Grunwaldu”, 15 lipca 1945 r.

Załącznik nr 8 – fotografie (z zasobu Archiwum Państwowego w Szczecinie)

1. Wkopywanie słupa granicznego nad Odrą – nową granicą polsko-niemiecką, 1945 r.
2. Widok na zburzony Zamek Książąt Pomorskich i Podzamcze oraz wysadzony Most Kłodny (obecnie Trasa Zamkowa), 1945 r.
3. Kolumna polskich osadników w Szczecinie, 1945 r.
4. Polscy urzędnicy i żołnierze przed siedzibą Państwowego Urzędu Repatriacyjnego – Punkt Etapowy nr 2 przy ul. Jagiellońskiej 65 (napis zachowany do dziś), 1945 r.
5. Polscy kolejarze przed gmachem Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych w Szczecinie przy al. 3 Maja, 1945 r.
6. Junacy z Powszechnej Organizacji „Służba Polsce” pracujący przy odgruzowywaniu terenów nad Odrą w Szczecinie, w tle Wały Chrobrego (siedziba Politechniki Morskiej i Teatru Współczesnego), 1947 r.

Oprac. Małgorzata Duras, Bartosz Sitarz