Powstanie styczniowe 1863 z perspektywy władz pruskiego Pomorza

Powstanie styczniowe 1863 z perspektywy władz pruskiego Pomorza

150. rocznica czynu niepodległościowego.

Powstanie styczniowe 1863 z perspektywy władz pruskiego Pomorza

Pomorskie echa 

Powstanie styczniowe było kolejnym zrywem Polaków ku niepodległości. Już od początku lat sześćdziesiątych XIX w. sytuacja polityczna w Królestwie Polskim stawała się coraz bardziej napięta. Przysłowiową iskrą wzniecającą powstanie była branka rewolucyjnie nastawionej młodzieży polskiej ogłoszona przez margrabiego Aleksandra Wielopolskiego. Wybuch powstania (22 stycznia) zaskoczył nie tylko władze rosyjskie, ale również pozostałych dwóch zaborców – Prusy i Austrię. Choć tereny tych dwóch ostatnich państw zaborczych nie zostały objęte bezpośrednim działaniami powstańczymi, to na ich terytoriach podejmowane były działania prewencyjne, skierowane przeciwko polskiemu ruchowi niepodległościowemu i polskim działaczom patriotycznym. Uwidoczniło się to szczególnie w Prusach.

Wybuch powstania władze Prus przyjęły z dużym niepokojem. Już 29 stycznia 1863 r. do Warszawy wysłano misję wojskową, która miała zapoznać się z działaniami antypowstańczymi władz carskich. Dzień później premier Prus Otto von Bismarck wysłał do Petersburga gen. Gustawa Alvenslebena, który miał zaproponować układ polityczny i wojskowy skierowany przeciwko powstaniu w Królestwie Polskim. W dniu 5 lutego gen. G. Alvensleben spotkał się z carem Aleksandrem II. Ten ostatni, mimo sprzeciwu ministra, księcia Aleksandra Gorczakowa (zwolennika sojuszu z Francją), podpisał układ wojskowy z Prusami 8 lutego 1863 r. o zwalczaniu polskich oddziałów powstańczych po obu stronach granicy prusko-rosyjskiej, z prawem przekraczania granic przez oddziały wojskowe obu państw.

W tym celu król pruski Wilhelm I wydał 3 lutego reskrypt i tajną instrukcję powołującą gen. von Werdera, dowódcę V Korpusu w Poznaniu, na głównodowodzącego wojskami pruskimi (korpusy I, II, V, VI) w prowincjach graniczących z cesarstwem rosyjskim, celem zapobieżenia niepokojom wywołanym przez insurekcję (powstanie zbrojne) w Polsce. Wspomniana instrukcja królewska określiła dokładne zasady współpracy władz cywilnych w prowincjach Prusy, Pomorze, Poznań, Śląsk z wojskami dowodzonymi przez gen. von Wedera w zakresie zwalczania polskiego ruchu niepodległościowego.

Pomimo oddalenia prowincji Pomorze od granicy z Królestwem Polskim (zabór rosyjski) naczelny prezydent Ernst Karl Wilhelm Adolf Freiherr Senfft von Pilsach nakazał władzom administracyjnym obserwację i zwalczanie możliwych działań zmierzających do wspierania polskiego powstania, w tym przemytu broni i amunicji, a także ochotników przedostających się poprzez porty zachodniopomorskie.

Mimo przedsięwzięć podjętych przez władze pruskie, w Wielkopolsce, a także na Pomorzu Gdańskim polscy patrioci organizowali pomoc dla powstania w królestwie kongresowym (zaopatrzenie, formowanie oddziałów partyzanckich i ich ekspedycja do zaboru rosyjskiego). Z Kujaw do powstania próbował przejść kandydat na głównego dowódcę walki wyzwoleńczej gen. Ludwik Mierosławski, który 17 lutego przekroczył granicę zaborów między Inowrocławiem a Włocławkiem (w okolicach Krzywosądza), lecz po tygodniu nieudanych działań przeciwko wojskom rosyjskim wycofał się do zaboru pruskiego (Wielkopolski). Inne oddziały partyzanckie z zaboru pruskiego do królestwa kongresowego przechodziły w okolicach Ostrowa Wlkp., Pleszewa, a także Brodnicy czy Torunia na północny.

Jednym z kierujących działalnością niepodległościową w zaborze pruskim był Jan Działyński, który wziął również udział w walkach powstańczych. Za tą działalność musiał przed władzami pruskimi uciekać do Francji, które w 1864 r. skazały go na śmierć za zdradę stanu.

 

W zasobie Archiwum Państwowego w Szczecinie – zespół Naczelne Prezydium Prowincji Pomorskiej – znajduje się kilka poszytów akt zawierających informacje o reakcji władz pruskich na wybuch powstania w Królestwie Polskim, prezentowane poniżej.

 

Interesujący wydaje się również wątek związany z krótkim pobytem w lipcu 1863 r. w Szczecinie kontrowersyjnej postaci, naczelnika rządu cywilnego w Królestwie Polskim (czerwiec 1862–wrzesień 1863) margrabiego Aleksandra Wielopolskiego, odpowiedzialnego za ogłoszenie branki.

 

Wielopolscy w Szczecinie i na Pomorzu

 

        Odległe od Pomorza powstanie styczniowe ma tu swoje echa – pewne personalne odniesienia. Dotyczy to do dwóch historycznych postaci: margrabiego Aleksandra Wielopolskiego i jego prawnuka, wybitnego historyka prof. Alfreda Wielopolskiego, w latach 1952–1956 pracownika Archiwum Państwowego w Szczecinie.

        W opublikowanej w 1912 r. w Warszawie pracy Margrabia Aleksander Wielopolski. Jego życie i działalność polityczna. (Na podstawie dokumentów historycznych opracowane podług Spasowicza, Limanowskiego, Lisickiego, Gillera, Berga i innych),odnotowano:

 

Dnia 16 lipca 1863 r., margrabia z żoną opuścił Warszawę i koleją bydgoską wyjechał za granicę. Do Aleksandrowa pociąg eskortowali żandarmi i oddział piechoty. W Toruniu pruscy żandarmi zmienili rosyjską eskortę, tych zaś w Krzyżu zastąpili cywilni policjanci, którzy mu towarzyszyli aż do Szczecina. Wielopolski na razie udał się na wyspę Rugję i tam w Putburzu używał morskich kąpieli. Następnie wyjechał do Berlina i do jesieni 1864 roku zamieszkał w tem mieście.

 

        Po wielu latach losy swojego pradziadka, w tym epizod zachodniopomorski, wspominał w gronie szczecińskich archiwistów, mieszkający i pracujący w Szczecinie od 1946 r., historyk i archiwista prof. Alfred Wielopolski.

 

Prof. zw. dr hab. Alfred Wielopolski (ur. 1905 Chroberz, zm. 1996 Szczecin), historyk prawa i gospodarki. W 1927 r. ukończył Wydział Prawa Uniwersytetu Warszawskiego, dr nauk politycznych uniwersytetu we Fryburgu (1931), prof. zw. (1969). W okresie II Rzeczypospolitej pracował na stanowiskach kierowniczych w kancelarii prezydenta oraz kancelarii Senatu. Należał do ówczesnej elity politycznej o szerokich koneksjach towarzyskich (zaprzyjaźniony był z marszałkiem E. Rydzem-Śmigłym). W czasie wojny w swym majątku w Chrobrzu gościł i chronił kilku polskich intelektualistów, m.in. prof. Józefa Kostrzewskiego i dr. Gerarda Labudę. Współpracował wówczas z Radą Główną Opiekuńczą. Od 1946 r. pracownik naukowo-dydaktyczny Akademii Handlowej i kurator biblioteki tej uczelni. W 1950 r. usunięty z pracy w szkolnictwie wyższym przez władze stalinowskie, zatrudniony został w Wojewódzkim Archiwum Państwowym w Szczecinie na stanowisku kustosza. Odegrał twórczą rolę w budowaniu autorytetu archiwum, opracował kilka ważnych zespołów archiwalnych, prowadził prace badawcze dotyczące ustroju i gospodarki Pomorza Zachodniego, głównie w XIX w. Po 1956 r. wrócił do pracy w szkolnictwie wyższym (Politechnika Szczecińska), gdzie kierował Katedrą Historii Gospodarczej. Członek licznych towarzystw naukowych w kraju i za granicą. Pozostawił wielką spuściznę – prace drukowane, rękopiśmienne , pamiętniki, opowiadania, tłumaczenia dzieł Szekspira. Już na emeryturze odwiedzał archiwum, uczestniczył w uroczystościach i spotkaniach naukowych.

 

Powstanie styczniowe 1863 z perspektywy władz pruskiego Pomorza

Polska w 1771 roku

Polska w 1771 roku

Mapa wielobarwna, przedstawiająca podział Polski na dzielnice. U dołu cztery arkusze obrazujące różne etapy dziejów porozbiorowych Polski.
Opracował Jan Babierecki. Spółka Wydawnicza Polska w Krakowie.
AP Szczecin, Zbiór kartograficzny, sygn. 680
zdjecie_1.jpg

Notatka nadprezydenta prowincji pomorskiej E. Senffta von Pilsacha z 4 lutego 1863 roku informująca o powołaniu gen. von Werdera na głównodowodzącego korpusami nr 1, 2, 5 i 6 (Prusy Zachodnie i Wschodnie, Pomorze, Poznań, Śląsk) na czas zwalczania niepokojów spowodowanych powstaniem w Królestwie Polskim (w zaborze rosyjskim).
Archiwum Państwowe w Szczecinie (AP Szczecin), Naczelne Prezydium prowincji Pomorskiej (NPPP), sygn. 3621, s. 134
zdjecie_2_1.jpg

Pismo gen. von Werdera z 6 lutego 1863 roku do nadprezydenta prowincji pomorskiej E. Senffta von Pilsacha o zakresie współpracy administracji wojskowej i cywilnej w sprawie zwalczania polskiego ruchu niepodległościowego wspomagającego powstanie w zaborze rosyjskim.
AP Szczecin, NPPP, sygn. 3621, s. 137–139
zdjecie_3_1.jpg

Instrukcja króla Wilhelma I z 3 lutego 1863 roku o powołaniu gen. von Werdera na dowódcę wojsk w prowincjach nadgranicznych (z cesarstwem rosyjskim) i zakresie jego kompetencji oraz współpracy wojska z władzami cywilnymi w celu zwalczania polskiego ruchu niepodległościowego i pomocy dla powstania w królestwie kongresowym.
AP Szczecin, NPPP, sygn. 3621, s. 143–145
zdjecie_4_1.jpg

Pismo Warnstedta, dyrektora policji w Szczecinie, z 1 marca 1863 roku do ministra spraw wewnętrznych hrabiego von Eulenburga o publikacji w gazecie "Neuer Stettiner Zeitung" tajnej instrukcji królewskiej dla gen. von Werdera z 3 lutego 1863 roku.
AP Szczecin, NPPP, sygn. 3621, s.149–150
zdjecie_5.jpg

Pismo Warnstedta, dyrektora policji w Szczecinie, z 7 marca 1863 roku do nadprezydenta prowincji pomorskiej E. Senffta von Pilsacha o podjętym postępowaniu przez policję i prokuraturę w sprawie publikacji w gazecie "Neuer Stettiner Zeitung" tajnej instrukcji królewskiej dla gen. von Werdera z 3 lutego 1863 roku i przesłuchaniu w sądzie członków redakcji.
AP Szczecin, NPPP, sygn. 3621, s. 151
zdjecie_6.jpg

Odpis telegramu z ambasady pruskiej w Londynie, przekazany przez ministra hrabiego von Eulenburga nadprezydentowi prowincji E. Senfftowi von Pilsachowi 21 marca 1863 o wypłynięciu z portu w Londynie statku „Gipsy Queen” z 200 ochotnikami, wyrażajacymi chęć udziału w powstaniu w Polsce.
AP Szczecin, NPPP, sygn. 3621, s. 153
zdjecie_7.jpg

Odpis telegramu z ambasady pruskiej w Londynie, przekazany przez ministra hrabiego von Eulenburga nadprezydentowi prowincji E. Senfftowi von Pilsachowi 23 marca 1863 o wypłynięciu z portu w Londynie statku „Ward Jakson” z 300 ochotnikami, chcącymi wziąć udział w powstaniu w Polsce, a także ładunkiem broni i amunicji.
AP Szczecin, NPPP, sygn. 3621, s. 157
zdjecie_8_1.jpg

Odpisy telegramów z ambasady pruskiej w Londynie, przekazanych przez ministra hrabiego von Eulenburga nadprezydentowi prowincji E. Senfftowi von Pilsachowi 25 marca 1863 o wypłynięciu z portu w Londynie w kierunku Gdańska statków „Gipsy Queen”, a także „Ward Jakson”. Ten ostatni miał prawdopodobnie na pokładzie 200 ochotników, wyrażających chęć udziału w powstaniu w Polsce. Ponadto depesze ambasady informowały, iż kapitanem statku „Ward Jakson” był Robert Wheaterley, który brał udział w kampanii bałtyckiej wojny krymskiej (1854–1856).
AP Szczecin, NPPP, sygn. 3621, s. 160–161
zdjecie_9.jpg

Odpis telegramu z ambasady pruskiej w Londynie, przekazany przez ministra hrabiego von Eulenburga nadprezydentowi prowincji E. Senfftowi von Pilsachowi 26 marca 1863 o potwierdzeniu wypłynięcia z portu w Londynie do Gdańska statku „Ward Jakson” z ochotnikami, chcącymi wziąć udział w powstaniu w Polsce, a także ładunkiem broni i amunicji.
AP Szczecin, NPPP, sygn. 3621, s. 16
zdjecie_10.jpg

Pismo ministra spraw wewnętrznych hrabiego von Eulenburga do prezydenta prowincji E. Senffta von Pilsacha z 26 marca 1863 roku, potwierdzające, iż na pokładzie statku „Ward Jakson” zaokrętowano ponad 200 ochotników, chcących wziąć udział w powstaniu w Polsce.
AP Szczecin, NPPP, sygn. 3621, s. 166
A.-Wielopolski.jpg

prof. Alfred Wielopolski (1905–1996)
img061.jpg

Alfred Wielopolski jako pracownik Archiwum Państwowego w Szczecinie w latach pięćdziesiątych XX w.
maj-1957-r..jpg

Alfred Wielopolski jako pracownik Archiwum Państwowego w Szczecinie w latach pięćdziesiątych XX w.
pazdziernik-1985-80lecie-prof.-A.-Wielopolskiego--1.jpg

Uroczystość 80. urodzin prof. Alfreda Wielopolskiego w Archiwum Państwowym w Szczecinie

Ta strona używa cookie. Cookie niezbędne do działania strony i konta użytkownika zostały już ustawione.
Cookie do zbierania statystyk (Google Analytics) i do powiązania z Facebook-iem możesz usunąć lub zablokować, ale część serwisu przestanie działać.